عباس وفادار*
بانک مرکزی اعلام کرده که برای مدیریت بازار ارز، تا ۲میلیارد دلار اسکناس به بازار عرضه خواهد کرد که در مرحله نخست یک‌میلیارددلار آن عرضه می‌شود و هر فرد بالای ۱۸سال نیز می‌تواند تا سقف ۱۰هزار دلار ارز خریداری کند.
اصل مداخله بانک مرکزی در بازار ارز محل‌بحث نیست. طبق قانون بانک مرکزی، نظام ارزی کشور «شناور مدیریت‌شده» است و بانک مرکزی موظف است در جهت حفظ ارزش پول ملی و کاهش نوسانات نرخ ارز اقدام کند. پرسش اصلی اما اینجاست: اگر بانک مرکزی امروز امکان عرضه یک تا ۲میلیارددلار ارز دارد، چرا زمانی که نرخ ارز پایین‌تر بود، برای کنترل نوسانات وارد بازار نشد و اکنون، پس از رسیدن قیمت به سطوح بسیار بالا، اقدام به عرضه کرده است؟
مهم‌تر از آن، هدف بانک مرکزی از عرضه ارز در این قیمت چیست؟ آیا هدف، تثبیت نرخ ارز در همین سطح است؟ اگر چنین است، آیا بانک مرکزی معتقد است نرخ فعلی، نرخ تعادلی و قابل‌قبول اقتصاد ایران است؟ یا بانک مرکزی انتظار دارد نرخ ارز همچنان افزایش یابد و صرفا می‌خواهد با عرضه ارز، سرعت این افزایش را کنترل کند؟ و پرسش دیگری که نمی‌توان از کنار آن به‌سادگی گذشت این است که آیا فروش ذخایر ارزی در چنین سطح قیمتی، صرفا یک مداخله برای مدیریت بازار است یا بخشی از منطق آن، استفاده از قیمت‌های بالاتر برای مدیریت ارزش ریالی ذخایر نیز هست؟ و پرسش آخر که شاید از همه مهم‌تر باشد: اگر قرار است ارز در قیمت‌های بسیار بالاتر از گذشته عرضه شود، آیا بانک مرکزی عملا در حال استفاده از نوسانات بازار برای فروش ذخایر خود است؟
بدون دسترسی به اطلاعات و محاسبات داخلی بانک مرکزی، نمی‌توان درباره نیت یا هدف آن قضاوت کرد و نسبت‌دادن «نوسان‌گیری» به بانک مرکزی نیازمند شواهد مشخص است اما زمان‌بندی و قیمت مداخله، این سوال را برای افکار عمومی ایجاد می‌کند و بانک مرکزی باید درباره آن شفاف‌سازی کند زیرا اگر هدف واقعا کاهش نوسان و جلوگیری از افزایش نرخ ارز است، این سوال همچنان پابرجاست که چرا مداخله در قیمت‌های پایین‌تر انجام نشد و پس از جهش نرخ ارز انجام شد؟ این همان نقطه‌ای است که سیاست ارزی بانک مرکزی را با یک ابهام جدی مواجه می‌کند: یک بام و دو هوا که در قیمت‌های پایین‌تر مداخله‌ای موثر دیده نمی‌شود اما پس از رسیدن قیمت به سطوح بالاتر، منابع ارزی وارد بازار می‌شود.
این در حالی است که افزایش نرخ ارز فقط به معنای گران‌تر شدن دلار نیست، آثار آن مستقیما و غیرمستقیم بر قیمت کالاها، هزینه تولید، تورم و درنهایت قدرت خرید مردم اثر می‌گذارد بنابراین مطالبه روشن و مستقیم از بانک مرکزی این است: چرا وقتی قیمت ارز پایین‌تر بود مداخله نکردید و چرا حالا، پس از جهش قیمت، وارد بازار شده‌اید؟ هدف‌تان از عرضه این ارز در این قیمت چیست؛ کاهش نرخ ارز، تثبیت همین قیمت، مدیریت ذخایر ارزی، یا نوسان‌گیری؟ و مهم‌تر از همه، مبنای اقتصادی و قانونی این تصمیم را شفاف کنید و مسوولیت آثار آن بر تورم و معیشت مردم را بپذیرید. ذخایر ارزی کشور ابزار اجرای سیاست ارزی و حفظ ارزش پول ملی است. مردم حق دارند بدانند بانک مرکزی دقیقا با چه هدفی، در چه‌زمانی و با چه‌قیمتی از این ذخایر استفاده می‌کند.
* مدرس دانشگاه تهران
