در سال های اخیر، صادرات به یکی از محورهای اصلی راهبرد شرکت های بزرگ فولادی ایران تبدیل شده است، مسیری که در نگاه نخست، پاسخی منطقی به محدودیتهای بازار داخلی، مازاد عرضه و فشار قیمت گذاری دستوری به نظر می رسد.
به گزارش اکوبان- گروه فولاد مبارکه نیز به عنوان بزرگ ترین تولیدکننده ورق فولادی کشور، توسعه زیرساخت های صادراتی و بهره گیری از ظرفیت بنادر جنوبی و مناطق ساحلی را در اولویت برنامه های خود قرار داده است. اما پرسش کلیدی اینجاست: آیا تمرکز فزاینده بر صادرات در شرایطی که بازار جهانی فولاد با نوسان، رکود تقاضا و ریسک های ژئوپلیتیک مواجه است، می تواند یک استراتژی پایدار و کم ریسک باشد؟
بازار جهانی فولاد طی دو سال گذشته وارد دوره ای از بی ثباتی مزمن شده است. افت تقاضای چین به عنوان بزرگ ترین مصرفکننده فولاد جهان، کندی رشد اقتصادی در اروپا، رکود ساخت و ساز و سیاست های انقباضی پولی در اقتصادهای بزرگ، همگی باعث شده اند قیمت فولاد در بازارهای جهانی نوسانات شدیدی را تجربه کند. این نوسانات، پیش بینی پذیری را از تولیدکنندگان گرفته و حاشیه سود صادراتی را به شدت شکننده کرده است.
در چنین فضایی، شرکت هایی که بخش قابلتوجهی از فروش خود را به صادرات گره زده اند، بیش از سایرین در معرض شوک های قیمتی و افت ناگهانی تقاضا قرار دارند. تمرکز صادراتی، اگرچه در دوره رونق جهانی می تواند سودآور باشد، اما در شرایط رکودی به سرعت به یک نقطه آسیب پذیر تبدیل می شود، بهویژه برای تولیدکنندگانی که هزینه های ثابت بالایی دارند و امکان انعطاف سریع در سطح تولید برای آنها محدود است.
تحریمها، ریسک پنهان اما دائمی
برای فولادسازان ایرانی، ریسک های بازار جهانی تنها به متغیرهای اقتصادی محدود نمی شود. تحریم ها، محدودیت های بانکی، مشکلات نقل و انتقال پول، هزینه های بالای بیمه و حمل و نقل و اجبار به فروش غیرمستقیم، همگی باعث شده اند صادرات فولاد ایران با هزینه های پنهان و ریسک های مضاعف همراه باشد. در بسیاری از موارد، تخفیف های قابلتوجهی که برای حفظ بازارهای صادراتی ارائه می شود، بخش عمده ای از مزیت قیمتی صادرات را خنثی می کند.
تمرکز بیش از حد بر صادرات، در چنین شرایطی می تواند فولاد مبارکه را در موقعیتی قرار دهد که برای حفظ سهم بازار خارجی، ناچار به پذیرش حاشیه سود پایین تر یا حتی فروش های مرزی شود. وضعیتی که در بلندمدت نه تنها ارزشافزوده ای ایجاد نمی کند، بلکه منابع مالی شرکت را فرسوده می سازد.
در بازارهای هدف صادراتی فولاد ایران، رقبای قدرتمندی حضور دارند، از تولیدکنندگان بزرگ چین و هند گرفته تا فولادسازان ترکیه، روسیه و کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس. بسیاری از این رقبا از مزیت هایی برخوردارند که فولاد مبارکه فاقد آن است: دسترسی آسان به سیستم بانکی جهانی، قراردادهای تجاری پایدار، هزینه حمل و نقل کمتر و حمایت های هدفمند دولتی.
در چنین شرایطی، رقابت قیمتی به مهم ترین ابزار فولاد ایران تبدیل می شود، ابزاری که به دلیل افزایش هزینه های تولید داخلی، رشد نرخ انرژی و مواد اولیه و نوسانات ارزی، هر روز کارایی کمتری دارد. تمرکز صادراتی بدون برخورداری از مزیت رقابتی پایدار، بیش از آنکه یک فرصت باشد، می تواند به تلهای برای کاهش سودآوری تبدیل شود.
یکی از پیامدهای ناخواسته تمرکز بر صادرات، کمتوجهی به توسعه بازار داخلی و تنظیم هوشمند عرضه در داخل کشور است. در حالی که صنایع پاییندستی فولاد، از خودروسازی تا لوازم خانگی و لولهسازی، با رکود تقاضا و افزایش هزینهها دستوپنجه نرم میکنند، اولویت دادن به صادرات میتواند به تشدید کمبودهای مقطعی یا بیثباتی قیمتی در بازار داخلی منجر شود.
این رویکرد، نهتنها به تضعیف زنجیره ارزش داخلی می انجامد، بلکه در نهایت به کاهش تقاضای پایدار برای محصولات فولاد مبارکه در داخل کشور منجر خواهد شد، موضوعی که در شرایط افت صادرات، می تواند شرکت را با بحران فروش دوگانه مواجه کند.
توسعه زیرساخت های صادراتی، از بنادر و لجستیک دریایی تا پروژه های فولاد ساحلی، نیازمند سرمایه گذاری های سنگین و بلندمدت است. پرسش اساسی این است که آیا در شرایط بی ثبات بازار جهانی فولاد، بازگشت سرمایه این پروژه ها تضمینشده است؟ اگر قیمت های جهانی در سطوح پایین تثبیت شود یا محدودیت های صادراتی تشدید شود، این دارایی ها می توانند به پروژه های کم بازده یا حتی زیان ده تبدیل شوند.
تمرکز بیش از حد بر صادرات، بدون سناریوهای جایگزین و انعطاف پذیری راهبردی، ریسک قفل شدن منابع مالی در پروژه هایی را افزایش می دهد که در شرایط تغییر محیط کلان، قابلیت اصلاح سریع ندارند.
صادرات، فرصت یا تهدید؟
بی تردید صادرات برای فولاد مبارکه یک ضرورت است، نه یک انتخاب. اما تبدیل صادرات به محور اصلی و غالب استراتژی رشد، آن هم در یکی از ناپایدارترین دوره های بازار جهانی فولاد، می تواند ریسک های جدی برای پایداری مالی و عملیاتی شرکت ایجاد کند. تجربه سال های اخیر نشان داده است که اتکای بیش از حد به بازارهای خارجی، بدون تنوع بخشی به مقاصد، محصولات و مدل های فروش، آسیب پذیری بنگاهها را افزایش می دهد.
در شرایط کنونی، به نظر می رسد فولاد مبارکه بیش از هر زمان دیگری نیازمند بازتعریف توازن میان بازار داخلی و صادرات، تمرکز بر محصولات با ارزش افزوده بالاتر و کاهش وابستگی به فروش حجمی در بازارهای پرنوسان جهانی است. در غیر این صورت، استراتژی صادرات محور می تواند از یک مزیت بالقوه، به پاشنه آشیل بزرگ ترین فولادساز کشور تبدیل شود.
