به گزارش اکوبان، شرکت معدنی و صنعتی گل گهر، بزرگ ترین تأمین کننده سنگ آهن در ایران و حلقه ای حیاتی در زنجیره فولاد است. این شرکت با دارا بودن ذخایر غنی و ظرفیت تولید بالا، بیش از ۳۰–۴۳ درصد سهم بازار را در حلقه کنسانتره و گندله به خود اختصاص داده است .
این تسلط، فرصتی برای بهره برداری ملی است، اما شرایط حاضر بیشتر به انحصار و رانت شباهت دارد تا رقابت آزاد.
کانسار گل گهر دارای ذخایری بیش از ۱٫۲ میلیارد تن سنگ آهن است که در شش آنومالی گسترده شده اند. معدن شماره یک، تحت اختیار مستقیم ایمیدرو است و تنها حدود ۹ میلیون تن سنگآهن را سالانه برای گل گهر تأمین میکند.
با این حال، گل گهر به دلیل قرارداد های نا متناسب، کمتر از ۲۰۰ میلیون تن از این ذخایر را به طور مستقیم یا غیرمستقیم در اختیار دارد.
این تناقض نشان دهنده نقصان نظام تخصیص منابع است به جای بهره گیری از ذخایر براساس ظرفیت تولید و نیاز واقعی، ساختاری غیرشفاف و رانتی اجازه تصمیم گیری می دهد.
در نیمه اول سال جاری، گل گهر موفق به فروش حدود ۶٫۶ میلیون تن محصول شامل ۵٫۱۳۵ میلیون تن گندله و ۱٫۴۸۰ میلیون تن کنسانتره شد، فروش این دوره مبلغی بالغ بر ۲۳۰ هزار میلیارد ریال بوده که نسبت به سال گذشته بیش از ۵۰ درصد رشد داشته است . از منظر سهم بازار نیز گلگهر حدود ۳۳ درصد کنسانتره و ۲۵ درصد گندله کشور را تولید میکند.
برخی منابع دیگر سهم های ۴۳ درصدی (کنسانتره) و ۳۳ درصدی (گندله) را نیز ذکر کرده اند که این اعداد نشان می دهند گل گهر ساختار بازار را به نفع خود، دستکاری کرده است.
انحصار گل گهر، شکل گرفتن بازار رقابتی را دشوار کرده است. صنایع فولاد کوچک و متوسط در تأمین مواد اولیه با دشواری مواجهند، قیمت گذاری اغلب بدون شفافیت و مبتنی بر اولویت دهی به شرکای خاص انجام می شود. کاهش رقابت و شفافیت، سردرگمی در بازار و افزایش قیمت ها را به دنبال دارد. کانون انبوه سازان، از وجود مافیای فولاد در بازار انتقاد کرده و از جولان بی ضابطه انحصارگران در بازار سخن گفته است.
عرضه شفاف مواد در بورس کالا، راهکاری موثر برای مقابله با رانت است، اما اجرا شدن آن با مقاومت شرکت هایی همراه بوده که از ساختار رانتی و سهمیه ای فعلی سود می برند.
انجمن فولاد ایران نیز بهطور صریح مخالفت خود را با ایجاد رانت در زنجیره فولاد اعلام کرده و بر ضرورت عرضه همه حلقهها در بورس تأکید دارد .
ظرفیت سنگ آهن گل گهر فرصت عظیمی برای توسعه صنایع پایین دستی است، طبق بعضی گزارش ها، گل گهر بیش از ۳۲ پروژه در صنایع بالا و پایین دست در دست اجرا دارد . با این حال، یکی از نماینده مجلس هشدار داده که رانتی در گندله، کنسانتره و سنگ آهن وجود دارد که منجر به تأخیر در سرمایه گذاری ها شده است. این وضعیت زنجیره را از مسیر رقابتی دور کرده و به سود گروه های خاص پیشبرنده است.
ساختار رانتی و انحصاری باعث می شود منابع ملی به جای تبدیل شدن به موتور رشد ملی، به ابزار منفعت طلبی لحظهای تبدیل شوند. صنایع کوچک ناتوان از رقابت می مانند، قیمت ها تثبیت نمی شود، و بازار به سمت ناکارآمدی پیش می رود. این وضعیت روی اشتغال، رشد داخلی و پایداری اقتصاد ملی تأثیر منفی دارد.
از یک سو، گل گهر فرصت نادری در اقتصاد معدنی ایران است، اما از سوی دیگر، ساختار فعلی انحصار و رانت، تهدیدی جدی برای رقابت، شفافیت و عدالت اقتصادی است. اگر منابع ملی قرار است در خدمت توسعه ملی باشند، باید با اصلاحات ساختاری، بورس محوری و تنظیم گری هوشمند، از مسیر رانتی خارج شده و به مسیر رشد پایدار باز گردند.
