در شرایطی که طی سالهای گذشته کاهش بارندگیها، افت ذخایر سدهای تهران و افزایش مصرف انرژی فشار بیسابقهای بر زیرساختهای حیاتی کشور وارد کرده است، یک کارشناس منابع آب تاکید میکند: مدیریت مصرف و مشارکت اجتماعی میتواند سریعترین و کمهزینهترین راه عبور از بحران باشد؛ رویکردی که تجربه کشورهای مختلف نشان داده قادر است در مدت کوتاهی مصرف آب و انرژی را تا دهها درصد کاهش دهد.
حمید منصوری با اشاره به تشدید نوسانات اقلیمی در ایران افزود: قرار گرفتن ایران در کمربند خشک و نیمهخشک جهان سبب شده این سرزمین همواره با نوسانات اقلیمی روبهرو باشد، اما آنچه در سالهای اخیر وضعیت را پیچیدهتر کرده، تشدید این نوسانات و طولانیتر شدن دورههای خشکسالی است؛ روندی که چرخه آب کشور را بهطور جدی تحت تأثیر قرار داده است.
وی با بیان اینکه کاهش یا نامنظم شدن بارشها در کنار افزایش تبخیر ناشی از گرمایش هوا، پیامدهای گستردهای برای منابع آبی کشور دارد، افزود: کاهش تغذیه سفرههای زیرزمینی، افت جریانهای سطحی و فشار بر منابع تامین آب شرب از جمله نتایج مستقیم این تغییرات است.
به عقیده منصوری، این شرایط نه فقط بر تامین آب شهری اثر میگذارد بلکه بر پایداری کل سیستم انرژی کشور نیز تاثیرگذار است.
وابستگی بالای آب پایتخت به سدها
این کارشناس ارشد منابع آب و اقلیمشناسی با اشاره به وضعیت تهران اظهارداشت: پایتخت به دلیل وابستگی بالا به سدها و منابع مدیریتشده آب، نسبت به کاهش بارندگی و افت ورودی حوضههای آبریز بسیار حساس است. هرگونه کاهش بارش یا تداوم خشکسالی به سرعت در حجم ذخایر سدها و دسترسی به آب شرب نمایان میشود.
منصوری یادآور شد: تجربه سالهای اخیر و کاهش ذخایر سدهای تامینکننده آب تهران نشان داد که آب در واقع پشت صحنه زندگی شهری است؛ عنصری حیاتی که از فعالیت بیمارستانها و مدارس گرفته تا خدمات شهری و اقتصاد شهر به آن وابسته است. به همین دلیل، اگر مدیریت مصرف و کاهش هدررفتها جدی گرفته نشود، بحران بهسرعت خود را در قالب کمآبی، فشار بر شبکه توزیع، افت کیفیت خدمات و افزایش هزینههای اقتصادی نشان خواهد داد.
این کارشناس به ارتباط تنگاتنگ آب و انرژی اشاره و خاطرنشان کرد: بحران آب و انرژی در بسیاری از موارد به شکل زنجیرهای به یکدیگر وابستهاند. از یک سو تولید برق، خنکسازی نیروگاهها و بسیاری از فعالیتهای صنعتی به آب وابسته است و از سوی دیگر افزایش مصرف انرژی فشار بیشتری بر منابع آبی وارد میکند. در نتیجه، هر سیاستی که تنها یکی از این دو حوزه را مدنظر قرار دهد، نمیتواند به نتیجه مطلوب برسد.
مدیریت مصرف فقط «کم مصرف کردن» نیست
وی مدیریت مصرف را مهمترین و سریعترین ابزار برای ایجاد تعادل میان منابع و مصارف دانست و ادامه داد: توسعه زیرساختهای جدید آب و انرژی به طور معمول نیازمند سالها زمان و سرمایهگذاریهای کلان است، اما اصلاح الگوی مصرف میتواند در مدت کوتاهی اثرات ملموسی بر کاهش فشار بر منابع طبیعی داشته باشد.
منصوری توضیح داد: مدیریت مصرف فقط به معنای «کمتر مصرف کردن» نیست، بلکه مجموعهای از اقدامات هوشمندانه برای افزایش بهرهوری و کاهش اتلاف منابع است. اصلاح الگوی مصرف در بخشهای خانگی، کشاورزی، صنعتی و خدماتی، مدیریت نشتیها در شبکههای توزیع، بهینهسازی آبیاری فضای سبز و استفاده از تجهیزات کممصرف از جمله مهمترین اقدامات در این حوزه به شمار میروند.
به گفته وی، کاهش اتلاف انرژی نیز نقش مهمی در این مسیر دارد. بهبود بهرهوری ساختمانها، مدیریت مصرف در سیستمهای سرمایش و گرمایش، استفاده از فناوریهای کممصرف و ارتقای فرهنگ مصرف از جمله اقداماتی هستند که میتوانند به کاهش فشار بر شبکه انرژی کشور کمک کنند.
این کارشناس ارشد منابع آب و اقلیمشناسی بر اهمیت همافزایی میان مدیریت آب و انرژی تأکید کرد و گفت: از آنجا که این ۲ حوزه در بسیاری از مراحل به یکدیگر وابستهاند، کاهش مصرف آب میتواند به کاهش مصرف انرژی مرتبط با پمپاژ و انتقال آب و بالعکس منجر شود.
اصلاح الگوی مصرف در بخش خانگی تا ۲۰درصد تقاضای آب را کاهش میدهد
وی با اشاره به گزارشهای بینالمللی اضافه کرد: بر اساس گزارش آژانس بینالمللی انرژی، در بسیاری از کشورها فقط از طریق اقدامات مدیریتی، تغییر رفتار مصرفکنندگان و بهبود بهرهوری میتوان بین ۱۰ تا ۳۰ درصد مصرف انرژی را کاهش داد. همچنین مطالعات بانک جهانی نشان میدهد اصلاح الگوی مصرف در بخش خانگی میتواند حدود ۲۰ درصد تقاضای آب شهری را بدون کاهش سطح رفاه عمومی کاهش دهد.
منصوری برای تاکید بر امکانپذیر بودن این موضوع به تجربههای موفق جهانی اشاره کرد و اذعان داشت: استرالیا در دوره موسوم به خشکسالی هزاره با اجرای برنامههای گسترده فرهنگسازی، اطلاعرسانی عمومی درباره وضعیت مخازن و ایجاد محدودیتهای مصرف توانست مصرف آب شهری در ملبورن را بیش از ۲۵ درصد کاهش دهد. در نتیجه سرانه مصرف آب خانگی در این شهر از حدود ۲۴۰ لیتر به کمتر از ۱۵۵ لیتر در شبانهروز رسید.
این کارشناس ارشد منابع آب و اقلیمشناسی اعلام کرد: در ایالت کالیفرنیای آمریکا نیز در اوج خشکسالی سال ۲۰۱۵ کمپین ملی Save Our Water اجرا شد که در مدت کمتر از یک سال توانست مصرف آب شهری را حدود ۲۴ درصد کاهش دهد و در برخی شهرها این کاهش حتی به بیش از ۳۰ درصد رسید.
به گفته وی، ژاپن نیز پس از حادثه هستهای فوکوشیما در سال ۲۰۱۱ با اجرای برنامه ملی صرفهجویی برق موسوم به ستسودن توانست با مشارکت مردم و صنایع مصرف برق منطقه توکیو را حدود ۱۵ درصد کاهش دهد، بدون آنکه اختلال جدی در فعالیتهای اقتصادی ایجاد شود.
۴۳درصد آب ورودی به تهران در بخش شرب مصرف میشود
منصوری با اشاره به وضعیت مصرف در تهران تاکید کرد: حدود ۴۲ تا ۴۳ درصد از کل منابع آب ورودی به تهران در بخش شرب مصرف میشود، در حالی که در بسیاری از استانهای کشور این سهم کمتر است. همین مساله نشان میدهد که حتی صرفهجوییهای کوچک در مصرف خانگی میتواند اثر قابل توجهی بر پایداری منابع آب داشته باشد.
این کارشناس ارشد منابع آب و اقلیمشناسی توضیح داد: تهران اکنون وارد ششمین سال خشکسالی متوالی شده و این موضوع اهمیت مدیریت مصرف را دوچندان میکند؛ اگر هر شهروند تنها اندکی در مصرف آب و انرژی دقت بیشتری داشته باشد، مجموع این رفتارهای کوچک میتواند به یک دستاورد بزرگ ملی تبدیل شود.
منصوری با اشاره به نقش سیاستهای غیرقیمتی در مدیریت مصرف یادآورشد: تجربههای جهانی نشان میدهد که سیاستهای قیمتی مانند افزایش تعرفهها یا جریمه مشترکان پرمصرف بهتنهایی کافی نیستند. پایدارترین تغییر زمانی ایجاد میشود که مدیریت مصرف به یک باور اجتماعی تبدیل شود.
وی افزود: اطلاعرسانی شفاف درباره وضعیت منابع آبی، آموزش عمومی، مقایسه میزان مصرف خانوارها با میانگین جامعه، استفاده از ظرفیت رسانهها و چهرههای مرجع و همچنین ایجاد حس مشارکت ملی از جمله ابزارهایی هستند که در بسیاری از کشورها تأثیر قابل توجهی در کاهش مصرف داشتهاند.
وی نمونههایی از این رویکرد را در کشورهای مختلف بیان کرد و گفت: در سنگاپور آموزش فرهنگ مصرف بهینه آب از مدارس آغاز میشود و به بخشی از سبک زندگی مردم تبدیل شده است. در کشورهای اروپایی مانند آلمان و اسکاندیناوی نیز شفافیت اطلاعات و اعتماد عمومی به سیاستهای دولت باعث شده مردم بهطور داوطلبانه در مدیریت مصرف مشارکت کنند.
نیازمند مشارکت اجتماعی در موضوع آب هستیم
این کارشناس حوزه آب همچنین بر نقش همبستگی اجتماعی در عبور از بحرانها تاکید کرد و گفت: تجربه تاریخی ایران نشان داده در شرایط سخت، سرمایه اصلی کشور انسجام و همبستگی مردم است. همان روحیهای که در مقاطع دشوار تاریخی موجب عبور کشور از بحرانها شده، میتواند در مدیریت مصرف آب و انرژی نیز نقش تعیینکننده داشته باشد.
منصوری با اشاره به ظرفیت سازمانهای مردمنهاد اظهار داشت: این نهادها میتوانند حلقه واسط میان مردم و حاکمیت باشند و با طراحی پویشهای مردمی، آموزش خانوادهها، معرفی الگوهای موفق صرفهجویی و ایجاد گروههای داوطلب محلی نقش مهمی در فرهنگسازی ایفا کنند.
به گفته وی، استفاده از ظرفیت نهادهای اجتماعی مانند مدارس، مساجد، محلات، شوراهای محلی و رسانهها نیز میتواند به گسترش فرهنگ مصرف مسئولانه کمک کند. طرح داناب یا دانشآموزی نجات آب که با همکاری وزارت نیرو و آموزشوپرورش در برخی مدارس اجرا میشود، نمونهای از این اقدامات است که میتواند با توسعه به سایر مقاطع آموزشی اثرگذاری بیشتری داشته باشد.
کارشناس ارشد منابع آب و اقلیمشناسی با تاکید بر ضرورت شکلگیری یک عزم ملی برای مدیریت منابع گفت: امروز ایران و بهویژه کلانشهر تهران در یکی از حساسترین مقاطع آبی و انرژی قرار دارند. عبور از این شرایط فقط با توسعه زیرساختها ممکن نیست و نیازمند مشارکت اجتماعی، اعتماد عمومی و اصلاح الگوی مصرف است.
به عقیده منصوری هر قطره آب و هر واحد انرژی که آگاهانه مصرف شود، سهمی در حفظ آینده کشور خواهد داشت. اگر فرهنگ مصرف مسئولانه در جامعه نهادینه شود، میتوان نهتنها از شرایط دشوار کنونی عبور کرد، بلکه آیندهای پایدارتر و امیدبخشتر برای نسلهای آینده رقم زد.
ایرنا
