علی قنبری*
ابرتورم (Hyperinflation)در تعریف کلاسیک اقتصادی، وضعیتی است که سطح عمومی قیمتها حداقل ۵۰درصد در یکماه افزایش پیدا کند یعنی اگر در ابتدای ماه یک سبد کالا و خدمات ۱۰۰میلیونتومان هزینه داشته باشد، در پایان همان ماه بهطور متوسط به ۱۵۰میلیونتومان برسد. نکته مهم این است که ۵۰درصد در ماه با ۵۰درصد در سال تفاوت بسیار زیادی دارد.
50درصد تورم سالانه، تورم بسیار بالایی است اما ابرتورم نیست؛ همان تورمی که ایرانیها در حال حاضر دارند تجربه میکنند اما 5۰درصد تورم ماهانه، طبق تعریف رایج، ابرتورمی است که اگر یکسال ادامه پیدا کند، قیمتها حدود ۱۲۹برابر میشوند یعنی تورم سالانه مرکب تقریبا ۹۰۰/12درصد خواهد بود.
اما از نظر اقتصادی، ابرتورم فقط «تورم خیلی زیاد» نیست. ویژگی تعیینکننده آن سرعت و شتاب افزایش قیمتها و فروپاشی تقاضا برای پول ملی است. مردم سعی میکنند پول را تقریبا بلافاصله به کالا، ارز یا دارایی تبدیل کنند چون نگهداشتن پول باعث از دسترفتن سریع قدرت خرید میشود. بههمین دلیل ابرتورم بیشتر یک بحران اعتماد، به همراه بحران مالی دولت و بحران پولی است تا صرفا یک مساله کمی مانند «زیادشدن نقدینگی» خروجی این بحرانها ابتدا تورم پایین، سپس تورم بالا و بعد از آن تورم بسیاربالا، ابرتورم و درنهایت فروپاشی پولی است. عبور از یک تورم بالا به ابرتورم معمولا یک تغییر کیفی است، نهصرفا رسیدن به یک عدد خاص مانند تورم ماهانه ۵۰درصد.
تجربه کشورهایی مثل آلمان۱۹۲۳، مجارستان۱۹۴۶، یوگسلاوی ۹۴-۱۹۹۲، زیمبابوه و ونزوئلا نشان میدهد ابرتورم زمانی رخ میدهد که چند حلقه بهصورت همزمان فعال شوند:
کسری مالی مزمن دولت بهتامین کسری با پول بینجامد تا سقوط اعتماد به ریال رخ دهد، فرار از ریال شکل بگیرد و جهش ارز و قیمتها شتاب گرفته، کاهش تقاضا برای نگهداری ریال صورت بگیرد و افزایش سرعت گردش پول، کسری را واقعیتر و چاپ پول را بیشتر کند.
پس حلقه اولیه کسری دولت از طریق منابع درآمدی مانند مالیات، فروش نفت و ارز، انتشار اوراق، استقراض خارجی و فروش داراییهاست. در این شرایط اگر بانک مرکزی عملا مجبور شود کسری را با ایجاد پایه پولی تامین کند، مساله از تورم مزمن بهسمت یک بحران پولی میرود. مطالعات صندوق بینالمللی پول نشان میدهد که رشد پول در بلندمدت نقش مهمی در ایجاد تورم داشته است؛ در کنار آن کسری بودجه، کاهش ارزش پول ملی و تحریمها از عوامل مهم دیگر تورم در ایران هستند.
در شرایط فعلی تحریمها، دوبار جنگ در سال گذشته، محاصره، عدمامکان صادرات و واردات و فروش نفت(تامین ارز)، علاوهبر کاهش ارزش پول ملی و ایجاد تورم، اعتماد به پول ملی و سیاستگذار را نشانه رفته است.
در این شرایط اگر صادرات نفت بهشدت کاهش پیدا کند، دسترسی به ارز حاصل از صادرات دشوار میشود، تحریمها تشدید میشوند، انتقال پول با خارج مختل میشود و ذخایر ارزی قابلاستفاده بهشدت کاهش پیدا میکند. حال اگر در این شرایط دولت هم با مشکل بودجه مواجه و هم اقتصاد با کمبود ارز مواجه خواهد شود، همجوشی و تشدید و اثر کاتالیزوری پیدا میکند. در این شرایط استقلال بانک مرکزی عملا از بین میرود و سلطه مالی
(Fiscal Dominance) رخ میدهد یعنی سیاست پولی تابع نیازهای مالی دولت میشود؛ نقطه بسیار خطرناکی که بانک مرکزی تبدیل به تامینکننده نهایی مخارج دولت میشود. ریال وارد یک مارپیچ سقوط اعتماد میشود که این شاید از خود «چاپ پول» مهمتر باشد. مردم و بنگاهها دیگر قیمتها را با ریال تعیین نمیکنند بنابراین این مرحله بسیار مهمی است که مثلا فروشنده دیگر نمیگوید این کالا ۲۰۰میلیونتومان است بلکه در ذهنش میگوید این کالا معادل ۸۰۰دلار است؛ قیمت ریالی را امروز براساس دلار حساب میکنم. در این وضعیت پول ملی عملا کارکرد خود را بهعنوان واحد حساب و ذخیره ارزش از دست میدهد.
در این حالت نرخ ارز وارد یک چرخه خودتقویتشونده میشود و افزایش کسری بودجه به خلق پول، افزایش تورم، افزایش تقاضا برای ارز، کاهش ارزش پول ملی، افزایش قیمت کالاهای وارداتی و مواداولیه، ایجاد تورم، ایجاد انتظارت تورمی و کاهش تقاضای دوباره برای ریال، افزایش تقاضا برای ارز و سیکل ادامهدار فوق میشود که در اقتصاد به آن مارپیچ تورمی میگویند.
دولتها نیز برای مقابله با ابرتورم به اقداماتی مانند مهار کسری بودجه، استقلال بانک مرکزی، افزایش دسترسی به ارز و درآمد صادراتی، ایجاد اعتماد نسبی به پول ملی، مهار خلق اعتبار و برداشتهای غیرمجاز و برنامه معتبر برای تثبیت مالی و پولی روی میآورند.
براساس موارد فوقالذکر، سوالی که مطرح میشود این است که ایران چهموقع دچار ابرتورم خواهد شد؟ پاسخ آن است که اگر عدم امکان دسترسی به منابع ارزی، ایجاد دوباره جنگ، تشدید تحریمها و محاصره زمینی، دریایی و هوایی بهصورت کارا و اثربخش توسط آمریکا و همپیمانان آنها انجام شود و ایران در قبال آن قدرت مقابله و تابآوری لازم را نداشته باشد امکان مواجهه با ابرتورم وجود دارد.
* عضو هیات علمی دانشگاه تربیت مدرس
