حسین طائب*
هوشمصنوعی امروز دیگر یک صنعت محدود یا یک خدمت قابل صدور مجوز نیست بلکه زیرساختی عمومی است که آینده اقتصاد، آموزش، سلامت، صنعت و حکمرانی دیجیتال را شکل میدهد. از همین رو هر تصمیم سیاستی درباره این فناوری، میتواند مسیر توسعه یا عقبماندگی یک کشور را برای سالها تعیین کند. خبر تدوین آئیننامه «پروانه اپراتوری هوش مصنوعی» و اعطای مجوز به تعداد محدودی از شرکتها، اگرچه با هدف ساماندهی این حوزه مطرح شده است اما پرسشهای مهمی را پیشروی سیاستگذاران قرار میدهد: آیا میتوان نوآوری در هوشمصنوعی را با همان الگوی رگولاتوری مخابرات و اپراتورهای ارتباطی مدیریت کرد؟ آیا تجربه ناموفق مجوزمحوری در حوزههایی مانند MVNO، اینترنت ثابت و فیبر نوری نباید زنگ هشداری برای پرهیز از تکرار همان الگو باشد؟ تجربه کشورهای پیشرو نشان میدهد موتور پیشرفت هوشمصنوعی نه در انحصار مجوز بلکه در دسترسی آزاد به توان پردازشی، داده، سرمایه و نیروی انسانی خلاق نهفته است. اگر سیاستگذاری به جای توسعه اکوسیستم، بر انتخاب چند بازیگر محدود متمرکز شود، نتیجه آن احتمالا شکلگیری انحصارهای جدید و کاهش انگیزه نوآوری خواهد بود. این یادداشت با نگاهی انتقادی بررسی میکند که چرا «اپراتور هوشمصنوعی» بیش از آنکه راهکاری برای توسعه AI باشد، میتواند تکرار تجربههای پرهزینه گذشته در سیاستگذاری فناوری اطلاعات ایران باشد.
جناب آقای دکتر ستار هاشمی، وزیر محترم ارتباطات و فناوری اطلاعات، خبر نشست مشترک وزارتخانه شما با وزارت اقتصاد و صدور آئیننامه «پروانه ایراتوری هوش مصنوعی» برای ۱۲شرکت، بازتاب گستردهای در فضای مجازی داشت. حضور فعال شما در حوزه فناوری ستودنی است، اما اجازه دهید با احترام، یک نگرانی جدی را مطرح کنم. این مسیر، نقشه راه «هوش مصنوعی دولتی» است نه لزوما رشد هوش مصنوعی برای ایران.
AI یک «فناوری عمومی» است، نه «خدمات مخابراتی»
هوش مصنوعی مانند برق یا اینترنت است. رشد آن در جهان نه از صدور پروانه برای ۱۲شرکت بلکه از آزادی دسترسی به سه رکن شکل گرفته است:
محاسبه GPU Cluster) در دسترس همه)
داده Open Data) ، نه انحصار داده(
نیروی انسانی (استارتاپهای سه نفره تا آزمایشگاههای دانشگاه)
در آمریکا OpenAI و Anthropic از رقابت آزاد و سرمایهگذاری خصوصی رشد کردند. در چین غولهای فناوری با حمایت دولتی اما در فضای رقابتی پیش رفتند. هیچکدام «پروانه اپراتور AI» نگرفتند چون AI نیازمند نوآوری از پایین است؛ نه تخصیص رانتی از بالا.
تجربه تلخ MVNO و فیبر نوری: آیا قرار است تکرار شود؟
جناب وزیر، تاریخ ICT در ایران پر است از «مجوزهایی که رشد نیاوردند»:
پروژههای وعدهداده شده در برابر واقعیت
| پروژه | وعده | واقعیت |
|---|---|---|
| MVNO (اپراتور مجازی) | رقابت و کاهش قیمت حدود ۸۰ درصد | شکست خوردند؛ زیرساخت (آنتن، فرکانس) در انحصار سه اپراتور اصلی باقی ماند و MVNOها فقط «برچسب فروش» شدند |
| فیبر نوری (اینترنت پرسرعت سراسری) | انحصار زیرساخت شهری (duct، دکل) شکسته میشود، پوشش گسترده و قیمت رقابتی | انحصار زیرساخت شهری نشکست؛ پوشش گستردهای نشد و قیمتها رقابتی نشد |
| خط ثابت (FCP) | رقابت در اینترنت ثابت با شکستن انحصار «آخر مایل» | انحصار «آخر مایل» در اختیار مخابرات ماند؛ شرکتهای خصوصی مجوز داشتند اما زیرساخت نداشتند |
الگوی مشترک: دولت به جای زیرساختدهی و شکستن انحصار، مجوز فروخت. شرکتها هزینه کردند اما چون زیرساخت و داده در انحصار بود، یا ورشکسته یا تبدیل به واسطه انحصارگر اصلی شدند.
آیا «اپراتور هوش مصنوعی» قرار است فصل جدید همین فیلم باشد؟
چرا «پروانه AI» خطرناک است؟
شما از «حکمرانی داده» و «ابر دولت» سخن گفتهاید. در ادبیات فنی جهانی، Data Governance یعنی استانداردسازی و حفظ حریم خصوصی و Cloud یعنی زیرساخت محاسباتی در دسترس همه اما در این مدل پیشنهادی، «حکمرانی داده» به نظر میرسد یعنی دولت مرکزی دادهها را کنترل کند و دسترسی را از طریق ۱۲شرکت مجاز تنظیم نماید. «ابر دولت» یعنی GPU Cluster ملی در انحصار دولت یا شرکتهای وابسته. این دقیقا برعکس آن چیزی است که AI نیاز دارد AI نیازمند دسترسی غیرمتمرکز است؛ نه «ابر متمرکز دولتی».
اگر ۱۲ شرکت مجوزگیره، شرکتهای وابسته به نهادهای دولتی-نیمهدولتی یا مجموعههایی با «ارتباطات خاص» باشند، استارتاپهای واقعی که نیازمند دسترسی آزاد به GPU و داده هستند، از گردونه خارج میشوند.
آنچه برای رشد واقعی AI لازم است
اگر دولت واقعا میخواهد AI رشد کند، باید:
· GPU Cluster ملی بسازد و با قیمت یارانهای در اختیار دانشگاهها و استارتاپها قرار دهد — نه فقط ۱۲شرکت منتخب.
· دادههای دولتی (نقشه، آبوهوا، ترافیک، بهداشت) را باز (Open Data) کند.
· قانون مالکیت فکری و سرمایهگذاری خطرپذیر (VC) را تقویت کند.
· سد رگولاتوری را کم کند، نه اینکه «پروانه جدید» اختراع کند.
· دسترسی آزاد به اینترنت و پلتفرمهای علمی GitHub)، Hugging Face، مقالات( را تضمین کند.
نتیجهگیری
جناب آقای وزیر، «پروانه اپراتور هوش مصنوعی» یک Category Error است. AI نیازمند «اپراتور» نیست بلکه نیازمند اکوسیستم است. این مسیر، احتمالا به یکی از این دو سمت میرود: یا ۱۲شرکت مجوزگیره تبدیل به واسطه فروش APIهای خارجی ChatGPT، Claude با قیمت بالا به مردم میشوند، یا پروژههای دولتی را با قیمتهای غیررقابتی میگیرند در حالی که هیچکس در ایران مدل زبانی یا بنیادی (Foundational Model) نمیسازد.
رشد واقعی AI از آزمایشگاههای دانشگاه و استارتاپهای سه نفره شروع میشود، نه از دفتر «اپراتور مجاز».
لطفا قبل از نهاییشدن این آئیننامه، از جامعه علمی و استارتاپی کشور نظرخواهی کنید. این فناوری سرنوشت دهههای آینده اقتصاد ایران را رقم میزند. شایسته است تصمیمگیری درباره آن، در بالاترین سطح تخصصی و نه در بالاترین سطح اداری اتخاذ شود.
