به گزارش اکوبان، بر اساس ارزیابیهای انجامشده، تأخیر چندساله در اجرای این پروژه تاکنون موجب بیش از ۵۵۰ میلیون دلار زیان قطعی از محل عدمالنفع تولید و صادرات شده است و پیشبینی میشود در صورت تداوم وضعیت فعلی، مجموع زیان تا پایان سال ۱۴۰۸ از یک میلیارد و صد میلیون دلار فراتر رود.
پروژهای که قرار بود الگوی توسعه شود
قرارداد تجهیز و بهرهبرداری از معدن مهدیآباد در سال ۱۳۹۶ از سوی سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی ایران (ایمیدرو) به یک کنسرسیوم معدنی واگذار شد. هدف از این قرارداد، احداث واحد تولید کنسانتره سرب و روی به ظرفیت سالیانه ۸۰۰ هزار تن بود.
اما بهدلیل ضعف در نظارت، از همان مراحل نخست، ساختار کنسرسیوم دچار انحراف شد. شرکت پروژهای به نام پیشگامان صنعت سرب و روی مهدیآباد تشکیل شد که اساسنامه آن برخلاف مفاد قرارداد، بدون رعایت حقوق برابر اعضای کنسرسیوم تنظیم شد. در نتیجه، ترکیب سهام بهتدریج از حالت مشارکتی خارج و به مالکیت متمرکز چند شرکت عمده تغییر یافت.
تمرکز سهام و حذف اعضای اصلی
بر اساس مستندات موجود، افزایش سرمایههای غیرشفاف و تغییرات پیاپی در ترکیب سهام باعث شد کنترل پروژه در اختیار دو شرکت اصلی قرار گیرد. این تغییر، عملاً فلسفه تشکیل کنسرسیوم را از بین برد و سایر شرکتهای عضو از چرخه تصمیمگیری حذف شدند.
با این تحول، پروژهای که قرار بود الگویی از همکاری بخش خصوصی باشد، به ساختاری شبهانحصاری تبدیل شد و بسیاری از الزامات قراردادی نظیر پاسخگویی متقابل و نظارت مالی مؤثر از میان رفت.
ادعای تحریم، واقعیت یا توجیه؟
پیمانکار اصلی پروژه طی سالهای اخیر علت تأخیر را مشکلات ناشی از تحریمها عنوان کرده است. با این حال، بررسی وضعیت سایر طرحهای مشابه در همین دوره — مانند تیتانیوم کهنوج، فولاد کاوه شرق و پروژههای شرکت میدکو — نشان میدهد که این ادعا با واقعیتهای فنی و اجرایی همخوانی ندارد.
به نظر میرسد عوامل اصلی تأخیر، فقدان توان مالی، ضعف مدیریتی و نبود اراده اجرایی در میان سهامداران عمده بوده است.
خسارت بزرگ به درآمد عمومی
طبق قرارداد، تولید سالیانه ۸۰۰ هزار تن کنسانتره باید از سال ۱۴۰۰ آغاز میشد و معادل حدود ۲۰۰ میلیون دلار حقوق دولتی سالانه نصیب دولت میکرد. اما در عمل، طی سالهای ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۲ هیچ تولید صنعتی پایداری انجام نشده است. برآوردها نشان میدهد:
سال
میزان عدمالنفع (میلیون دلار)
وضعیت
۱۴۰۰
۲۰۰
تحققیافته
۱۴۰۱
۲۰۰
تحققیافته
۱۴۰۲
۱۵۰
تحققیافته
۱۴۰۳ تا ۱۴۰۸
۶۰۰
پیشبینیشده
جمع کل
۱٬۱۵۰ میلیون دلار
به این ترتیب، تنها از محل تأخیر پروژه مهدیآباد، درآمدی بیش از مجموع حقوق دولتی سالانه دهها معدن کوچک کشور از بین رفته است. این در حالی است که در سالهای اخیر، سیاست دولت بر افزایش حقوق دولتی و فشار مالی بر معادن کوچک و متوسط متمرکز بوده است.
توقف پروژه و آینده مبهم
در حالی که بخش عمدهای از زیرساختهای موردنیاز شامل تأمین آب، برق و احداث واحد فرآوری هنوز تکمیل نشده، بهرهبردار پروژه همچنان از اجرای کامل تعهدات خود خودداری کرده است.
حتی با فرض تحقق برنامههای فعلی، واحد دوم ۲۰۰ هزار تنی کنسانتره نیز تا سه سال آینده عملیاتی نخواهد شد.
در نتیجه، یکی از بزرگترین ذخایر سرب و روی خاورمیانه، بهجای آنکه محرک توسعه صنعتی کشور باشد، عملاً در وضعیت تعلیق و توقف قرار گرفته است.
پروژه مهدیآباد امروز به نمونهای از ضعف نظارت و خلأ پاسخگویی در قراردادهای بزرگ معدنی کشور تبدیل شده است.
در حالیکه دولت با جدیت از معادن کوچک حقوق دولتی مطالبه میکند، بزرگترین معدن سرب و روی کشور با ظرفیت تولید صدها میلیون دلار ارزآوری، به دلیل ساختار معیوب مدیریتی و غیرفعال ماندن پیمانکار، سالانه صدها میلیون دلار از درآمد ملی را از بین میبرد.
اگر بازنگری در قرارداد و بازگشت پروژه به مسیر اصلی آن در دستور کار قرار نگیرد، مهدیآباد میتواند به یکی از پرهزینهترین فرصتهای از دسترفته اقتصاد معدنی ایران در دهه اخیر تبدیل شود.
