بندر چابهار، علیرغم توافقنامه همکاری سهجانبه ایران، هند و افغانستان در سال ۲۰۱۶ و سرمایهگذاری هند در تجهیز بندر شهید بهشتی، همچنان با چالشهای جدی در بهرهبرداری کامل از ظرفیتهای خود دست و پنجه نرم میکند. بلاتکلیفی نهادی و حقوقی، تحریمهای بینالمللی و رقابت فزاینده با بندر گوادر پاکستان که تحت سرمایهگذاری چین قرار دارد، از موانع اصلی پیش روی این پروژه حیاتی بودهاند. در داخل کشور نیز، تردید میان نگاه توسعهگرایانه و رویکرد صرفاً امنیتی به سواحل مکران، همراه با فقدان یک تصمیم راهبردی واحد، منجر به انجماد فرصتهای ترانزیتی و ژئوپلیتیکی ارزشمند شده است.
حسین قاهری، رئیس اندیشکده مطالعات راهبردی ایران و چین با انتقاد از روند بیش از یک دههای توسعه بندر چابهار، تأکید کرد که این پروژه راهبردی دچار اشتباهات اساسی در سطح تصمیمگیری شده و همچنان فاقد نقشه راه عملیاتی مشخص است.
فرصت از دست رفته چابهار
قاهری با اشاره به توافق ایران و هند برای توسعه چابهار افزود: «بیش از ده سال از این توافق میگذرد، اما در عمل اتفاق قابلتوجهی رخ نداده و بندر چابهار هنوز با ظرفیت حداقلی فعالیت میکند.»
وی تصریح کرد:« از آنجایی که هند از طرف غرب مامور شده است تا توان دریامحور ایران را منجمد کند؛ بنابراین نتیجه ملموسی در توسعه زیرساختی و عملیاتی بندر مشاهده نمیشود.»
رئیس اندیشکده مطالعات راهبردی ایران و چین با اشتباه دانستن واگذاری عملیاتی چابهار به هند تصریح کرد:«در حالی که ایران توسعه چابهار را به هند سپرد، چین همزمان با برنامهریزی منسجم و سرمایهگذاری گسترده، بندر گوادر پاکستان را به یکی از بنادر مهم منطقه تبدیل کرد؛ مسیری که نشان میدهد انتخاب شریک و مدل همکاری تا چه اندازه تعیینکننده است.»
قاهری با اشاره به سرمایهگذاری حدود ۶۲ میلیارد دلاری چین در گوادر افزود: «اگر چابهار در زنجیره منافع اقتصادی چین تعریف میشد، نهتنها پروژه دچار توقف و انجماد نمیشد، بلکه اقتصاد ایران نیز بهصورت عمیقتری در همکاریهای منطقهای گره میخورد.»
وی در ادامه بیان کرد: «امروز چین در افغانستان سرمایهگذاریهای گستردهای بهویژه در حوزه معادن انجام داده و در حال تقویت مسیرهای جایگزین ترانزیتی است. در چنین شرایطی، بلاتکلیفی چابهار میتواند موجب از دست رفتن سهم ایران از ترانزیت افغانستان و آسیای مرکزی شود.»
قاهری افزود:« ایران یکی از معدود موقعیتهای راهبردی خود خارج از تنگه هرمز را در اختیار دارد، که اگر سرمایه گذاری در بندر چابهار را به چینی¬ها واگذار کرده بود شاید محاصره دریایی ایران به این سادگی نبود.»
رئیس اندیشکده مطالعات راهبردی ایران و چین با اشاره به تعلل طولانی در تکمیل اتصال ریلی چابهار به شبکه سراسری از مسیر خاش–زاهدان اظهار کرد: «این پروژه سالهاست معطل مانده و صرفاً مسئله کمبود بودجه مطرح نیست؛ بلکه نبود متولی واحد و کاهش اولویت آن در نظام برنامهریزی و بودجهریزی کشور نقش اصلی را ایفا کرده است.»
وی با هشدار نسبت به احتمال انتقال کامل سرمایهگذاری هند به بندر گوادر پاکستان یا بندر فجیره امارات افزود: «چنین رخدادی به معنای تشدید انجماد توسعه دریامحور ایران خواهد بود و پیامدهای ژئوپلیتیکی فوری برای کشور به همراه دارد.»
رئیس اندیشکده مطالعات راهبردی ایران و چین همچنین عملکرد شورای عالی مناطق آزاد و ویژه اقتصادی در قبال چابهار را بسیار ضعیف ارزیابی کرد و آن را نزدیک به صفر دانست. وی افزود:« ساختار فعلی مدیریت نهتنها کمکی به پیشبرد پروژه نکرده، بلکه خود به بخشی از مسئله تبدیل شده است.»
قاهری در پایان تأکید کرد: «توسعه دریامحور ایران در عمل با انجماد مواجه شده و بدون اصلاح ساختار تصمیمگیری، تعریف نقشه راه روشن و بازنگری در مدل همکاریهای اقتصادی، نمیتوان انتظار تحول در چابهار را داشت.»
مهر
