سیدعباس حسینی*
تصمیم اخیر سران گروه هفت برای ایجاد سازوکار مشترک مواد معدنی حیاتی و کاهش وابستگی به زنجیره تامین تحت سلطه چین، نشان داد رقابت بر سر «عناصر نادر خاکی» وارد مرحله تازهای شده است. همچنین پکن در پاسخ به قرار گرفتن برخی شرکتهای چینی در فهرست تحریم آمریکا، محدودیتهایی را علیه چند شرکت آمریکایی فعال در حوزه صنایع دفاعی و «عناصر نادر خاکی» اعمال کرد. این زد و خوردها بیانگر آن است که مواد معدنی حیاتی به بخشی از معادلات قدرت در اقتصاد جهانی تبدیل شدهاند.
برآورد آژانس بینالمللی انرژی نشان میدهد ارزش بازار مواد معدنی حیاتی مورد نیاز صنایع نوین تا سال ۲۰۴۰ به حدود ۷۷۰ میلیارد دلار خواهد رسید. همزمان، تمرکز بیش از ۹۰ درصد ظرفیت فرآوری عناصر نادر خاکی و تولید آهنرباهای پیشرفته در چین، وابستگی قابلتوجهی برای اقتصادهای بزرگ ایجاد کرده است. خودروهای برقی، توربینهای بادی، صنایع دفاعی، تجهیزات مخابراتی، مراکز داده و زیرساختهای مورد نیاز هوش مصنوعی به این مواد وابستهاند. به همین علت، رقابت بر سر دسترسی به آنها به یکی از محورهای سیاست صنعتی قدرتهای بزرگ تبدیل شده است.
وزارت صنعت، معدن و تجارت نخستین گامها را برای شکلگیری «حکمرانی مواد معدنی حیاتی» در کشور برداشته است. تدوین نقشه راه مواد معدنی حیاتی و راهبردی، شناسایی و اعلام فهرست ۳۰ ماده منتخب، راهاندازی پورتال تخصصی این حوزه، رصد تحولات جهانی و مطالعه سیاستهای کشورهای پیشرو بخشی از این اقدامات به شمار میرود. در کنار این برنامهها، بیش از ۶۰ شرکت دانشبنیان مورد ارزیابی قرار گرفتهاند و پروژههای توسعه دانش فنی در حوزه لیتیوم، کبالت، نیکل و تیتانیوم نیز وارد مرحله عملیاتی شده است.
عناصر نادر خاکی در میان مواد معدنی حیاتی جایگاه ویژهای دارند. ایران در این بخش نیز وارد مرحلهای فراتر از مطالعات اولیه شده است. راهاندازی پایلوت تولید اکسیدهای تجمعی عناصر نادر خاکی، افتتاح واحد فرآوری مونازیت در استان البرز، دستیابی به تولید نمکها و اکسیدهای با خلوص بیش از ۹۹ درصد و شناسایی ذخایر مهمی همچون معدن مروست یزد، نشان میدهد ظرفیتهای داخلی در حال عبور از مرحله شناخت و ورود به مرحله توسعه فناوری هستند. همزمان، پروژههای اکتشافی و فرآوری در ساغند، سنگان، شیطور و چند منطقه دیگر در جریان است و مسیر شکلگیری زنجیره ارزش این عناصر به تدریج روشنتر میشود.
تجربه جهانی نشان میدهد مزیت راهبردی در این حوزه با استخراج صرف حاصل نمیشود. ارزش واقعی در دانش فنی، فرآوری، بازیافت، تولید محصولات میانی و پیوند با صنایع پیشرفته شکل میگیرد. به همین دلیل، «حکمرانی مواد معدنی حیاتی» امروز در جایگاه سیاست صنعتی بلندمدت قرار گرفته است که به سرمایه، فناوری و شبکهای از بازیگران تخصصی نیاز دارد.
امروز عناصر نادر خاکی به تدریج در حال تبدیل شدن به یکی از ابزارهای اعمال قدرت در رقابتهای جهانی هستند. همان گونه که انرژی در دهههای گذشته به اهرم فشار کشورها تبدیل شد، مواد معدنی حیاتی نیز در حال یافتن نقشی مشابه هستند. این تحول، ضرورت توجه بیشتر جامعه تخصصی کشور را دوچندان میکند. دانشگاهها، شرکتهای دانشبنیان، مراکز پژوهشی و سرمایهگذاران بزرگ باید این حوزه را صرفا یک موضوع معدنی تلقی نکنند. آینده این رقابت در آزمایشگاهها، مراکز نوآوری و تصمیمهای سرمایهگذاری رقم خواهد خورد. اگر حساسیت لازم نسبت به این موضوع شکل بگیرد، ایران میتواند از جایگاه یک دارنده ذخایر معدنی فراتر رود و در معماری جدید اقتصاد فناوریمحور جهان، سهمی متناسب با ظرفیتهای خود بهدست آورد.
*عضو هیات عامل سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی ایران (ایمیدرو)
