سیدعباس حسینی*
بیست و پنجمین سالگرد تاسیس سازمان همکاریهای شانگهای (SCO) در بیشکک – چولپان آتا، صرفا یک رویداد تقویمی برای مرور خاطرات گذشته نبود؛ این نشست در نیمه خرداد ۱۴۰۵، دلیلی عینی بر یک چرخش استراتژیک در نظم ژئواکونومیک منطقه بود.
نگاهی به محتوای گفتوگوها، بیانیه پایانی و پویاییهای حاکم بر اجلاس وزرای صنایع این پیمان در قرقیزستان، نشان میدهد که بلوک شرقِ اقتصادی به درک مشترک و فراتر از الگوهای سنتی تجارت رسیده است: «ادغام هوشمند زنجیرههای ارزش بر پایه فناوریهای نوین و امنیت زیرساختها». این نشست برای جمهوری اسلامی ایران، در اتمسفر ژئوپلیتیک خاصِ پس از جنگ رمضان و محاصره دریایی یکجانبه دشمن همیشگی ملت ایران، آمریکا، بستری کلیدی برای بازتعریف «دیپلماسی اقتصادی منطقهای» فراهم آورد. تبلور این حضور را میتوان در سه محور کلیدی تحلیل کرد که هندسه نوین پیوندهای صنعتی ایران با همسایگانش را ترسیم میکند.
۱. دگردیسی نقشه راه صنایع؛ از منسوجات تا اقتصاد دیجیتال: وزیر محترم صنعت، معدن و تجارت در اجلاس قرقیزستان، 6 جلسه دوجانبه با همتایان خود از کشورهای روسیه، قرقیزستان، ازبکستان، بلاروس، تاجیکستان و هند برگزار کردند. مرور مواضع ۱۰ کشور حاضر در این اجلاس نشان میدهد که دغدغه مشترک اعضا، گذار از صنایع سنتی به سمت اکوسیستمهای نوآورانه و پایدار است. تاکید بلاروس، قزاقستان و روسیه بر «دیجیتالی کردن صنایع و تکنولوژیهای فوق پیشرفته» در کنار اصرار هند و پاکستان بر «استارتآپهای نوآور، ادغام صنایع و توسعه پایدار متناسب با تغییرات آبوهوایی»، گویای آن است که سازمان شانگهای به دنبال یک نوسازی ساختاری (Modernization) جمعی است.
در این میان، پیشنهادهای چین برای سرمایهگذاری مشترک در صنایع منسوجات، شیمیایی و فلزی، پازل این توسعه چابک را تکمیل میکند. واقعیت این است که تحقق اهداف سند راهبردی «برنامه همکاری صنعتی شانگهای تا سال ۲۰۳۰»، نیازمند ابزارهایی فراتر از توافقنامههای کاغذی است. به همین دلیل، تصویب پیشنویس مقررات «بانک داده پروژههای سرمایهگذاری در حوزه صنعت» گامی اساسی برای کاهش هزینههای جستوجو، ارزیابی تطبیقی و اتصال هوشمند سرمایهگذاران به صاحبان پروژه به شمار میرود؛ مکانیسمی که البته برای کارآیی کامل، نیازمند طراحی پوششهای بیمهای فرامرزی و سازوکارهای مالی مستقل از نظامهای مسلط جهانی است.
۲. ایران؛ «شاهراه لجستیک» و «هاب نوآوری» منطقه: سخنرانی وزیر صنعت، معدن و تجارت در این اجلاس، تبیین دقیق ظرفیتهای متمایز ایران در این نقشه راه جدید بود. واقعیت ژئواکونومیک این است که ممتازترین ویژگی ایران برای شرکای شانگهای، جایگاه راهبردی آن به عنوان «دروازه» اتصال شمال-جنوب و شرق-غرب است. ایران با دارا بودن زنجیره کامل تولید از ماده خام تا محصول نهایی در حوزههای معدنی و پتروشیمی، پتانسیل بالایی برای تبدیل شدن بههاب لجستیک منطقه دارد. به عنوان یک نمونه ملموس، آمادگی ایران برای ایفای نقش فعال در «خوشه نساجی مشترک شانگهای» با تکیه بر ظرفیت عظیم تولید الیاف مصنوعی و پلیاستر، شاهدی بر این مدعاست که ایران میتواند حلقه اتصال تولیدکنندگان مواد اولیه در آسیای مرکزی به بازارهای مصرف در خاورمیانه و قفقاز باشد. از سوی دیگر، رشد چشمگیر زیستبوم شرکتهای دانشبنیان، پارکهای علم و فناوری و صعود ایران در شاخصهای جهانی نوآوری (GII)، این پیام روشن را به اعضا منتقل کرد که ایرانِ امروز، صرفا صادرکننده مواد خام یا انرژی نیست؛ بلکه شریکی کلیدی در حوزه داروهای بیوتکنولوژی، نانومواد و سامانههای هوشمند صنعتی است.
۳. امنیت زیرساختهای غیرنظامی؛ خط قرمز توسعه پایدار: یکی از دستاوردهای درخشان و بیسابقه دیپلماسی صنعتی ایران در این نشست که با تلاش و پیگیری وزیر صنعت، معدن و تجارت در بیانیه پایانی گنجانده شد، واکنش قاطع اعضا به تهدیدهای ژئوپلیتیک علیه اقتصاد ایران بود. گنجانده شدن یک بند اختصاصی در بیانیه اختتامیه که در آن وزرای صنایع کشورهای عضو شانگهای «نگرانی عمیق خود را از حملات به زیرساختهای اقتصادی و صنعتی غیرنظامی جمهوری اسلامی ایران ابراز کرده و این اقداماتِ مخلِ زنجیرههای تامین و ظرفیتهای تولید را محکوم کردند». این اقدام نشاندهنده یک بلوغ حقوقی و استراتژیک در این پیمان است. این موضعگیری یکپارچه، بر این اصل استوار است که «امنیت هر یک از اعضا، جزئی از امنیت جمعی منطقه است» و اختلال در امنیت صنعتی ایران، اکوسیستم اقتصادی تمام شرکا را با چالش مواجه خواهد کرد.
ایران؛ مرکز ثقل در دیپلماسی منطقه
آنچه در اتمسفر بیست و پنجمین اجلاس شانگهای کاملا مشهود بود، بازگشت ایران به مرکز توجه و صندلیِ شریکِ محترم و کلیدی بود؛ امری که محصول پایمردی، اقتدار ملی و خون پاک شهدای عزیز کشورمان است. درخواست هندوستان در حاشیه اجلاس برای گرهگشایی از چالشهای ترانزیتی و دریایی کشتیهایش، نمادی از این واقعیت است که هیچ بازیگر بزرگی در آسیا نمیتواند وزن ژئوپلیتیک ایران را نادیده بگیرد.
پیمان شانگهای برای ایران با سابقه عضویت کمتر از ۳ سال، دیگر یک سازمان تشریفاتی نیست؛ بلکه سپر دفاعی ژئواکونومیک و ابزاری برای بیاثر کردن تحریمهاست. اکنون وظیفه دستگاههای اجرایی است تا طبق دستورات ابلاغی، این فرصتهای بیبدیل بهویژه در بخشهای توسعه سرمایهگذاری، راهاندازی بانک دادههای صنعتی و کریدورهای حملونقل سریع را با جدیت عملیاتی کنند تا ثمره این دیپلماسی فعال، در بخش واقعی اقتصاد و سفره سرمایهگذاران و صنعتگران داخلی لمس شود.
* عضو هیات عامل سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی ایران
