محمدرضا ستاری*
پیامدهای تشدید تنش‌ها در منطقه خلیج‌فارس پس از حمله ایالات‌متحده به ایران نشان داد که کشورهای عربی این منطقه که سال‌ها از تحریم‌ها و انزوای استراتژیک ایران بهره‌برداری کرده بودند، دیگر قادر به ادامه رویه‌های قبلی نبوده و فصل فرصت‌طلبی دیپلماتیک و بازی‌های منفعت‌طلبانه در ازای تضعیف ایران به پایان رسیده است.
در این رابطه قطر وضعیتی متفاوت دارد. این کشور در طول سال‌های گذشته همواره سعی داشته در قالب میانجی در بحران‌های منطقه‌ای و بین‌المللی نه‌تنها برای خود اعتبار سیاسی کسب کند بلکه از این نقش برای تامین منافع اقتصادی و امنیتی نیز بهره‌برداری کند. با این حال آمارهایی که جدیدا منتشر شده نشان میدهد که در شرایط جنگی دیگر ژست موازنه‌گرایانه و چندوجهی قطری‌ها، تامین‌کننده مصونیت اقتصادی آنها نیست. درواقع هرچند در ظاهر قطر در طول سال‌های گذشته به‌عنوان مهم‌ترین کانال ارتباطی میان ایران و آمریکا خود را معرفی کرده و از این منظر نیز تلاش داشته برای خود جایگاه یک میانجی قابل‌اعتماد را در بحران‌های منطقه‌ای ایفا کند اما در پشت این قضایا، تلاش‌های دوحه نه‌صرفا براساس میانجی و یاری‌کننده حل‌وفصل منازعات بلکه بیشتر بهره‌برداری از فرصت‌های ناشی از این نقش بوده است. به‌عنوان مثال در بحبوحه ایفای نقش موازنه‌گرایانه قطر، این کشور به سرعت اقدام به توسعه میدان گازی مشترک پارس‌جنوبی در قسمت گنبد شمالی کرده و نشان داده در سایه تحریم‌های ایران و استفاده از کارت میانجی، از فضای موجود جهت بهره‌برداری اقتصادی و ژئواکونومیکی نیز نهایت استفاده را کرده است.
اما پس از جنگ ۴۰روزه و پیامدهای ناشی از آن، روندها و فرآیندها به‌گونه‌ای رقم خورده که این سیاست دیپلماتیک دیگر کارآمدی سابق را ندارد زیرا اقتصاد قطر که به‌شدت وابسته به امنیت منطقه‌ای و استمرار جریان انرژی است با حملات به تاسیسات راس لفان و بسته‌شدن تنگه هرمز با محدودیت‌های جدی مواجه شده است به‌طوری‌که مطابق با گزارش‌های منتشر شده، کاهش درآمدهای انرژی قطر که اهرم اصلی این کشور برای نفوذ خارجی محسوب می‌شود، باعث شده دولت این کشور ۳۰درصد بودجه برخی دستگاه‌های دولتی را کاهش بدهد. همزمان روزنامه فایننشال‌تایمز گزارش داده که کمک‌های خارجی قطری‌ها نیز تا ۸۵درصد و هفتگی حدود ۵/۱ تا ۲میلیارد دلار درآمدهای حاصل از فروش انرژی این کشور کاهش یافته است. در واقع این آمار و ارقام نشان میدهد که حالا یکی از ثروتمندترین کشورهای منطقه ناچار شده میان اولویت‌های داخلی و بلندپروازی‌های خارجی، دست به انتخابی معنادار بزند.
علاوه بر این پیش‌بینی کوچک‌شدن ۶/۸درصدی اقتصاد قطر در سال‌جاری میلادی نیز یک پیام مهم سیاسی برای این کشور به‌همراه دارد؛ اینکه قطری‌های در طول سال‌های اخیر تلاش کرده بودند نشان دهند با تکیه بر ثروت گازی، سرمایه‌گذاری خارجی و دیپلماسی فعال و فرصت‌طلبانه، می‌توانند نه‌تنها از بحران‌های منطقه مصونیت داشته باشند بلکه از آن نهایت بهره‌برداری را به عمل آورند.
اما حالا جبر ژئوپلیتیکی نشان میدهد که حتی با ثروت کلان و روابط گسترده بین‌المللی نیز نمی‌توان در میان بحران‌ها و تنش‌های منطقه‌ای بندبازی کرد. بنابراین دوحه در آینده احتمالا بیش از گذشته به‌دنبال کاهش ریسک‌های امنیتی و جلوگیری از تداوم جنگ خواهد بود؛ با این تفاوت که ناچار است به‌جای بهره‌برداری از کارت میانجی جهت افزایش اعتبار بین‌المللی و سود اقتصادی، از این به بعد از چنین کارتی به‌عنوان ضرورت امنیت ملی استفاده کند. درواقع جنگ نشان داد سیاست خارجی فرصت‌طلبانه تا زمانی که ثبات برای همگان برقرار باشد سودآور است اما هنگامی که دامنه بحران به سایر قسمت‌ها سرایت کند به پاشنه‌آشیل امنیت ملی بازیگرانی مثل قطر تبدیل خواهد شد.
