قدرت طاهری*
حوزه مطالعات آینده بهویژه در رابطه با انرژیهای تجدیدپذیر، در طول دههها بهطور قابلتوجهی تکامل یافته و تحتتاثیر هر دو چارچوب نظری و کاربردهای عملی قرار گرفته است. تعاریف اولیه سناریوها در مطالعات آینده را میتوان بهمحققانی نسبت داد که سناریوها را بهعنوان روایتهای قدیمی، بهمثابه الگویی توصیف کردهاند که دیدگاههای مختلف در مورد تحولات گذشته، حال و آینده را منعکس میکنند.
این درک اساسی سناریوها را بهعنوان داستانهای منسجم درونی تثبیت کرده که برای بررسی گذار انرژی و پیامدهای آنها ضروری است. در زمینه سیاست انرژی، تکامل توسعه سناریو از چارچوبهای مختلفی بهویژه چهارگزینه رشد مداوم، فروپاشی، جامعه منضبط و تحول استفاده شده است. این الگوهای قدیمی بهعنوان پسزمینهای برای تجزیه و تحلیل گذار انرژی عمل میکنند؛ جایی که مطالعات از نظرات کارشناسان برای ساختن آیندههای انرژی محتمل استفاده کردهاند.
بهعنوان مثال سناریوی «روال عادی» از نزدیک با روایت رشد مداوم همسو است در حالی که آیندههای جایگزین مانند «کاهش رشد» نشاندهنده یک سناریوی فروپاشی است و بر کاهش چشمگیر مصرف انرژی تاکید دارد. ظهور چارچوبهای مدیریت تطبیقی نیز بر گفتمان پیرامون اجرای انرژیهای تجدیدپذیر تاثیر گذاشته است. این چارچوبها از نظارت مستمر و تعدیل استراتژیها براساس اطلاعات جدید حمایت و بر اهمیت مشارکت ذینفعان در مدیریت گذار انرژی تاکید میکنند.
با این حال انتقادها از چنین چارچوبهایی نیاز به تغییرات اساسی در ساختارهای حکمرانی را مورد تاکید قرار میدهد تا اطمینان حاصل شود که اقتدار تصمیمگیری عادلانه و فراگیر است. همانطورکه تحقیقات دانشگاهی در مورد استراتژیهای پیادهسازی انرژیهای تجدیدپذیر پیشرفت کرده، پیچیدگیهای گذار از سوختهای فسیلی به منابع تجدیدپذیر را مشخص کردهاند. این گذار صرفا یک چالش تکنولوژیکی نیست بلکه نیازمند چارچوبهای سیاستی جامع، مشوقهای مالی و مشارکت عمومی برای ایجاد یک زیستبوم حمایتی جهت انرژیهای تجدیدپذیر است. بررسی سوابق تاکید میکنند که گذار انرژی پایدار یک فرآیند چندوجهی است که نیازمند رویکردهای بینرشتهای و راهکارهای نوآورانه برای رسیدگی موثر به تغییرات آبوهوایی و تضمین امنیت انرژی برای نسلهای آینده است.
اهمیت و ضرورت موضوع: اهمیت انرژیهای تجدیدپذیر را میتوان در چند محور بیان کرد:
۴-۱- امنیت انرژی: افزایش سهم انرژیهای تجدیدپذیر میتواند به تنوعبخشی سبد انرژی و کاهش آسیبپذیری نظام انرژی کمک کند.
۴-۲- تغییرات اقلیمی: توسعه انرژیهای پاک میتواند در کاهش انتشار گازهای گلخانهای و حرکت به سمت اقتصاد کمکربن موثر باشد.
۴-۳- امنیت سرمایهگذاری: سرمایهگذاری در انرژیهای تجدیدپذیر نیازمند افق بلندمدت و ثبات سیاسی است. آیندهپژوهی میتواند ریسکهای مختلف آینده را برای سرمایهگذاران آشکارتر کند.
۴-۴- توسعه فناوری: آینده انرژی فقط به پنل خورشیدی و توربین بادی محدود نخواهد بود و فناوریهایی مانند باتری، شبکه هوشمند، هوشمصنوعی، هیدروژن سبز و مدیریت سمت تقاضا اهمیت فزایندهای خواهند داشت.
۴-۵- توسعه منطقهای: توسعه نیروگاههای تجدیدپذیر میتواند موجب ایجاد اشتغال، توسعه زیرساخت و رونق اقتصادی مناطق مستعد شود.
منابع انرژی تجدیدپذیر: منابع انرژی تجدیدپذیر از فرآیندهای طبیعی حاصل شده که سریعتر از مصرف شدن، باز تولید میشوند. این منابع در گذار به سمت یک آینده انرژی پایدار بسیار مهم هستند و نقش مهمی در کاهش تغییرات آبوهوایی ایفا میکنند.
۵-۱- انرژی خورشیدی: انرژی خورشیدی عمدتا با دو روش فتوولتائیک خورشیدی و انرژی حرارتی خورشیدی متمرکز مهار میشود. روش رایجتر، فتوولتائیک خورشیدی، شامل جمعآوری نور خورشید از طریق پنلهای خورشیدی است که آن را به انرژی الکتریکی تبدیل میکند. پیشرفتهای اخیر منجربه کاهش تقریبا ۹۰درصدی هزینه انرژی خورشیدی نسبتبه دهه گذشته شده که ناشی از قیمتهای پایینتر مواد و بهبود تکنیکهای نصب است. علاوه بر این، نوآوریها در فناوری فتوولتائیک خورشیدی منجربه تولید پنلهای سبکتر و انعطافپذیرتر میشود که میتوانند حتی در شرایط نور کم خورشید برق تولید کنند.
۵-۲- انرژی باد: انرژی باد بهطور قابلتوجهی از کاربردهای کوچک مقیاس، مانند آسیابهای بادی سنتی، به مزارع بادی بزرگ در مقیاس تاسیساتی تکامل یافته است. قابلذکر است که تولید برق بادی دریایی بهعنوان یک حوزه امیدوارکننده با پروژههای بزرگمقیاس در حال توسعه برای استفاده از بادهای قویتر در دریاهای عمیقتر ظاهر شده است.
پیشرفتها در فناوری توربین، ازجمله پرههای بزرگتر و طرحهای توربین شناور، کارایی و مقیاسپذیری انرژی باد را بیشتر افزایش داده است.
۵-۳- برق آبی: برق آبی همچنان یکی از قدیمیترین و تثبیتشدهترین منابع انرژی تجدیدپذیر است. این انرژی از انرژی جنبشی آب در حال حرکت، ازجمله رودخانهها و نهرها برای تولید برق استفاده میکند. به گفته آژانس بینالمللی انرژی، برق آبی همچنان بزرگترین تامینکننده انرژی پاک تا سال۲۰۳۰ خواهد بود. پروژههای برق آبی کوچکمقیاس بهویژه در مناطق روستایی سودمند هستند زیرا میتوانند انرژی تجدیدپذیر را با حداقل تاثیرات زیستمحیطی تولید کنند در حالی که به جوامع اجازه میدهند برق اضافی را به شبکه بفروشند.
۵-۴- انرژی زمین گرمایی: انرژی زمین گرمایی، گرمای زیر سطح زمین را برای تولید برق و ارائه راهکارهای گرمایشی مهار میکند. سیستمهای زمین گرمایی سنتی به مکانهای جغرافیایی خاص با مخازن زمین گرمایی در دسترس متکی هستند. با این حال سیستمهای زمین گرمایی پیشرفته تولید انرژی زمین گرمایی را در طیف وسیعتری از مکانها با آوردن آب موردنیاز به اعماقی که در غیر این صورت در دسترس نیست، امکانپذیر میکنند. این نوآوری پتانسیل تامین نامحدود انرژی پاک و کمهزینه را دارد.
۵-۵- انرژی زیستی: انرژی زیستی از زیست توده تولید میشود که شامل مواد آلی مانند گیاهان و جلبکها است. در حالی که در مورد تجدیدپذیری زیست توده بحث وجود دارد، پیشرفتهای فعلی انرژی زیستی را به یک منبع تقریبا بدون انتشار کربن تبدیل کرده است. تحولات هیجان انگیزی در سوختهای زیستی، از جمله بیودیزل و بیواتانول در حال انجام است و تحقیقات بر تبدیل مواد آلی به سوختهای پایدار هوانوردی متمرکز است که میتواند بهطور قابلتوجهی انتشار کربن را در بخش هوانوردی کاهش دهد.
فناوریهای نوظهور: آینده انرژیهای تجدیدپذیر در فناوریهای نوآورانهای مانند سلولهای خورشیدی پروسکایت نیز نهفته است که با افزایش بازدهی و کاهش هزینههای تولید، ایجاد تحولی قابلتوجه در انتظار انرژی خورشیدی هست. علاوه بر این، هیدروژن سبز بهعنوان سوختی بدون کربن بهویژه برای بخشهایی که برقیسازی آنها دشوار بوده در حال ظهور است و جایگزینی پاک برای فرآیندهای صنعتی و حملونقل طولانیمدت ارائه میدهد. ادغام این فناوریها در زیرساختهای انرژی موجود، ازجمله توسعه شبکههای هوشمند و راهکارهای پیشرفته ذخیرهسازی انرژی، برای بهحداکثر رساندن کارایی و قابلیتاطمینان سیستمهای انرژی تجدیدپذیر با دور شدن جهان از سوختهای فسیلی ضروری است.
* پژوهشگر اقتصاد انرژیهای تجدیدپذیر
