محمدحسین صفایی*
حکمرانی انرژی در ایران این روزها بیش از هرزمان دیگری شبیه مدیریت یک کشتی در دریای طوفانی است؛ با منابع محدود، تجهیزات آسیبدیده و نقشه راهی که باید همزمان با حرکت رو به جلو ترسیم شود.
ارکان متعدد زنجیره تامین سوخت کشور از مبدا پالایشگاه تا مخازن نیروگاهی و جایگاههای عرضه، با وجود سختترین شرایط، با مدیریتی خستگیناپذیر عمل کردهاند اما پرسش اصلی این است: آیا این زنجیره برای آزمون زمستان پیشرو آماده است؟ دولت چهاردهم در حالی سکان صنعت نفت را تحویل گرفت که ذخایر سوخت مایع نیروگاهی نسبت به سال۱۴۰۲ حدود ۴۳درصد کاهش یافته بود.
در شهریور۱۴۰۳، حجم این ذخایر به حدود یکمیلیارد و ۸۱۰میلیون لیتر رسیده بود؛ رقمی که نگرانی جدی درباره تامین سوخت زمستانی ایجاد میکرد اما با برنامهریزی فشرده، روند تغییر کرد. آمارهای عملکردی بیانگر آن است که در سال نخست استقرار دولت چهاردهم، میانگین تحویل روزانه نفتگاز به نیروگاهها با افزایشی ۱۰میلیون لیتری(رشد ۳۷ درصدی) نسبتبه دوره مشابه سال پایانی دولت سیزدهم، به ۳۷میلیون و ۴۰۰هزار لیتر در روز رسید.
همچنین در بخش نفتکوره، میانگین ارسال به نیروگاهها با افزایش روزانه ۸میلیون و ۶۰۰هزار لیتری(رشد ۴۳ درصدی) همراه شد و به رقم ۲۸میلیون و ۶۰۰هزار لیتر در روز رسید. این رشد بهعنوان بالاترین مقدار تحویل سوخت نیروگاهی در ۹۷سال فعالیت شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی ایران در آمارها ثبت شده است.
امروز ذخایر نفتگاز نیروگاهها به حدود ۲/۳میلیارد لیتر رسیده که نسبت به رقم ۷/۲ تا ۸/۲میلیارد لیتری سال گذشته، افزایش چشمگیری را نشان میدهد بهگونهایکه وزیر نفت از برنامه ذخیرهسازی ۵/۳میلیارد لیتر گازوئیل تا ابتدای آبان خبر داده است.
محسن پاکنژاد، وزیر نفت با اشاره به آسیب به تاسیسات گازی اعلام کرد که حدود ۲۳۰میلیون مترمکعب از ظرفیت پالایش گاز کشور از میان رفته و تاکنون تنها ۱۰۰میلیون مترمکعب از این ظرفیت جبران شده است. با نزدیک شدن به فصل سرد و افزایش مصرف گاز خانگی، سهم گاز تحویلی به نیروگاهها کاهش مییابد و سوخت مایع(نفتگاز و نفتکوره) نقش حیاتیتری پیدا میکند.
وی تاکید کرده که این سوختهای جایگزین بهگونهای پیشبینی شدهاند که همزمان با کاهش گاز تحویلی، امکان افزایش مصرف سوخت مایع فراهم باشد و مردم با خاموشی روبهرو نشوند. تامین سوخت مایع همچنان تا پایان آبان ادامه دارد تا ذخایر نیروگاهی به سطح مطلوب برسد. آنچه امسال را متمایز میکند، همزمانی دو ماموریت حیاتی صنایع پاییندستی نفت و اختصاصا شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی ایران است: تامین سوخت نیروگاهی و پاسخ به تقاضای بیسابقه بنزین.
به طور کلی براساس آمارهای اعلامی، در نیمه نخست شهریور امسال میانگین توزیع بنزین به روزانه ۱۴۵میلیون لیتر افزایش یافته و میانگین توزیع بنزین در مرداد امسال نیز روزانه ۱۳۸میلیون لیتر بوده است. با وجود این فشردگی عملیات لجستیکی، شبکه تامین و توزیع سوخت توانست همزمان مخازن نیروگاهی را نیز منطبق با برنامهریزیها تکمیل کند.
محمدصادق عظیمیفر، معاون وزیر نفت، با اشاره به ذخیره ۲/۳میلیارد لیتری نفتگاز نیروگاهی، کاهش تقاضای این سوخت در نیمه نخست سال را فرصتی برای تقویت ذخایر زمستانی توصیف کرده است. به این ترتیب تابستان امسال نه فقط آزمون تامین بنزین بلکه دوراندیشی و تدبیر زنجیره انرژی برای آمادهسازی زمستان بود.
آنچه این کارنامه را قابلتقدیرتر میکند، شرایطی است که در آن رقم خورده: جنگ، آسیب به زیرساختها، تحریم و ناترازی ساختاری انرژی.
وزیر نفت از پیشرفت هفتگی پروژههای بازسازی چهارپالایشگاه گازی و تاسیسات ذخیرهسازی و بارگیری سوخت مایع در استان تهران خبر داده است. تلاش خستگیناپذیر بدنه صنعت نفت نشان میدهد که زنجیره تامین سوخت کشور، با وجود نقایص، تابآورتر از آن است که تصور میشد.
در چنین شرایطی مدیریت مصرف نیز بخشی از راهحل (اما نه همه راهحل) است. اگر مصرف بخش خانگی، تجاری و صنایع جزء در روزهای سرد به حدود ۴۰۰میلیون مترمکعب برسد، کاهش ۱۰درصدی آن از نظر حسابداری معادل حدود ۴۰میلیون مترمکعب در روز است؛ هرچند همه این مقدار الزاما و بهطور مستقیم به نیروگاهها اختصاص نمییابد و نحوه تخصیص تابع وضعیت شبکه و اولویتهای مصرف است بنابراین صرفهجویی باید بهعنوان «مدیریت تقاضا» دیده شود و نه اینکه به صورت صرفا در قالبهایی چون جایگزینی برای اصلاح زیرساخت، افزایش بهرهوری و رفع ناترازی ساختاری در نظر آید. زمستان پیشرو، آزمونی دیگر برای این زنجیره است.
ذخایر بهمیزان برنامهای تکمیل شده، آسیبهای خطوط لوله تا حد قابلقبولی ترمیم شدهاند و برنامهریزی ناوگان حمل و مدیریت نگهداشت و ذخیرهسازی سوخت بهعمل آمده اما آنچه سرنوشت این آزمون را رقم میزند، نهفقط حجم ذخایر بلکه تابآوری زنجیره در برابر اختلال است. نکته حائز اهمیت این است که اگر گاز کم شود، سوخت مایع باید بهموقع جای آن بنشیند، اگر مسیر انتقالی مختل شود، مسیر جایگزین باید فعال باشد و اگر مصرف در روزهای اوج افزایش یابد، مدیریت تقاضا باید با تکیه بر ظرفیت شبکه آن را جبران کند.
به بیان دیگر، امنیت انرژی یک وضعیت ایستا نیست، یک توانایی پویا برای جانشینسازی، جبران و تداوم خدمت است. این زنجیره تداوم خدمت نشان میدهد امنیت انرژی فقط در پالایشگاه و مخزن ایجاد نمیشود بلکه شبکه انتقال، ناوگان حملونقل، نیروگاه و رفتار مصرفکننده نیز در شکلگیری آن نقش غیرقابل انکاری دارند. حکمرانی انرژی در «ایران مقتدر» زمانی تبلور مییابد که کشور بتواند در برابر اختلال، خدمت به مردم را تداوم بخشد.
معیار امنیت انرژی صرفا حجم سوخت داخل مخازن ذخیرهسازی نیست. امنیت انرژی در وضعیتی محقق خواهد شد که وقتی یک حلقه زنجیره از کار افتاد، آنگاه چند حلقه دیگر بتوانند جایگزین شده و حرکت رو به جلوی بخش حیاتی کشور را تداوم بخشند. اگر این حلقه محکم و با درک صحیح از شرایط حاکم و بر پایه اعتماد متقابل باشد حتی سردترین زمستان نیز زنجیره تامین انرژی را دچار خدشه نخواهد کرد.
* کارشناس صنایع پاییندستی نفت
