به گزارش پایگاه خبری اکوبان تصمیم اخیر «ستاد ویژه ساماندهی فضای مجازی» برای اتصال مجدد اینترنت و بازگشت به شرایط پیش از دیماه ۱۴۰۴، بازتاب گستردهای در میان فعالان حوزه فناوری اطلاعات داشته است؛ از شامگاه پنجم خرداد اینترنت بین الملل روی شبکه اینترنت ثابت کشور به طور کامل برقرار شد و قرار است در گام بعدی اینترنت در اپراتورهای تلفن همراه نیز بازگشایی شوند.
درباره این تصمیم و اقدام دولت که در راستای وظایف و اختیارات قانونی رئیس جمهور صورت گرفت، سیده مهکامه شریف زاد رییس هیاتمدیره انجمن بلاکچین ایران با تحلیل این تصمیم، به واکاوی ریشههای بحران سه ماهه گذشته، آسیبهای وارد شده به معیشت مردم و ضرورت تدوین پروتکلهای هوشمند به جای قطع کامل شبکه پرداخت.
در ادامه مشروح گفتوگوی خبرنگار اقتصادی ایرنا با شریفزاد، رییس هیاتمدیره انجمن بلاکچین ایران را میخوانید:
کسب و کارهای آسیب دیده نیازمند حمایت هستند
ایرنا: به عنوان سؤال نخست، ستاد ویژه ساماندهی فضای مجازی که از سوی رئیسجمهور ذیل شورای عالی امنیت ملی مأموریت یافته بود، سرانجام با بازگشت اینترنت به شرایط قبل از دیماه ۱۴۰۴ موافقت کرد. این تصمیم را چگونه ارزیابی میکنید و فکر میکنید اجرای آن چقدر میتواند به بهبود سریعتر شرایط کسبوکارهای آسیبدیده کمک کند؟
شریفزاد: در ابتدا باید بگویم که این تصمیم، هرچند دیر اتخاذ شد، اما یک گام بسیار مثبت، ضروری و نجاتبخش برای کل اکوسیستم اقتصادی کشور است و ما از آن استقبال میکنیم. موافقت این ستاد با بازگشت اینترنت به شرایط پیش از بحران دیماه، بار سنگینی را از دوش فعالان برمیدارد و بارقهای از امید را در دل کسبوکارهای خرد و متوسط ایجاد میکند.
اما در پاسخ به بخش دوم سؤال شما باید واقعبین باشیم؛ اتصال مجدد اینترنت و بازگشت به شرایط فنی سابق، شرط لازم برای بهبود است، اما شرط کافی نیست. وصل شدن اینترنت مانند باز کردن درهای یک مغازه پس از یک دوره طولانی تعطیلی اجباری است؛ مشتریان فوراً بازنمیگردند و زنجیره تأمینِ آسیبدیده، زمان میبرد تا دوباره پیوند بخورد. ما در این مدت با افت شدید تقاضا، از دست رفتن کانالهای ارتباطی با مشتریان و فروپاشی برخی فرآیندهای بازاریابی مواجه بودهایم. بنابراین، بهبود شرایط کسبوکارهای آسیبدیده نیازمند یک دوره «نقاهت حمایتی» است که در آن دولت و نهادهای مالی باید با تسهیلات، معافیتهای مالیاتی و بستههای تشویقی، به بازسازی این حوزه کمک کنند.
هنوز بخشی از سیاست گذاران، اینترنت را ابزار تفننی می دانند نه زیرساخت اشتغال
ایرنا: برخی از کارشناسان معتقدند تشکیل این ستاد ویژه و روند تصمیمگیری آن نشان داد که ریشه اصلی مشکلات اینترنت در ایران، ناهماهنگیهای فرادستگاهی و نبود درک درست و یکپارچه از اقتصاد دیجیتال است. به نظر شما چرا با وجود اینکه قطع نزدیک به سه ماهه اینترنت عمق وابستگی کل اقتصاد ایران به این ابزار را نشان داد، جایگاه اقتصاد دیجیتال همچنان در ساختار تصمیمگیری نادیده گرفته میشود؟
شریفزاد: متأسفانه این یک واقعیت تلخ است. تشکیل این ستاد ویژه از سوی رئیسجمهور نشان داد که فرآیندهای سنتی تصمیمگیری در کشور با سرعت و الزامات اقتصاد دیجیتال همخوانی ندارد. چرا جایگاه اقتصاد دیجیتال نادیده گرفته میشود؟ چون هنوز بخشی از سیاستگذاران ما به اینترنت به عنوان یک ابزار «تفننی»، «رسانهای» یا صرفاً پلتفرمی برای سرگرمی نگاه میکنند، نه به عنوان «زیرساخت حیاتی تولید و اشتغال».
در سه ماه گذشته، همه کشور با گوشت و پوست خود لمس کردند که وقتی اینترنت مختل میشود، فقط دسترسی به چند شبکه اجتماعی قطع نمیشود؛ بلکه حملونقل شهری، زنجیره توزیع کالا، سیستمهای بانکی، فرآیندهای صادرات و واردات، آموزش و حتی صنایع سنتی که فرآیندهای زنجیره تأمین خود را دیجیتالی کردهاند، همگی متوقف میشوند.
قطع سه ماهه اینترنت بزرگترین مانور تجربی برای اثبات این موضوع بود که اقتصاد دیجیتال، بخش مجزایی از اقتصاد کل کشور نیست، بلکه تار و پود اقتصاد مدرن ایران است. نادیده گرفتن این جایگاه ناشی از یک شکاف نسلی و دانشی در حوزه مدیریت است که امیدواریم تصمیم اخیر ستاد ویژه، سرآغازی بر تغییر این نگرش و به رسمیت شناختن اینترنت به عنوان حق قانونی کار و تولید باشد.
چهار آسیبی که قطع اینترنت به کشور زد
ایرنا: اگر بخواهیم دقیقتر به ابعاد این سه ماه نگاه کنیم، این انسداد و اختلال طولانیمدت چه آثار ملموسی بر معیشت فعالان بخش خصوصی، مشاغل آزاد و نیروهای متخصص حوزه فناوری اطلاعات بر جای گذاشت؟
شریفزاد: آثار این دوره را میتوان در چند لایه خلاصه کرد که همگی به نوعی به «معیشت روزمره مردم» گره خورده بودند:
نخست اینکه بار اصلی بحران بر دوش کسانی قرار گرفت که حقوق ثابت دولتی یا شرکتی نداشتند. میلیونها نفر در ایران از طریق فریلنسری، فروشگاههای خرد خانگی، تولید محتوا، طراحی و برنامهنویسی مستقل امرار معاش میکنند. برای این افراد، هر ساعت قطعی اینترنت مستقیماً به معنای صفر شدن درآمد آن روز بود.
دوم، نابود شدن سالها تلاش برای اعتمادسازی و برندینگ بود. یک فروشگاه کوچک اینستاگرامی یا یک تیم استارتاپی سالها خوندل خورده تا چند ده هزار مخاطب و مشتری وفادار جذب کند. اختلال اینترنت ارتباط آنها را با مشتریان قطع کرد و این «سرمایه اجتماعی» به راحتی فرسوده شد.
سوم، توسعه رفتارهای پرخطر امنیتی بود. کاربران و کسبوکارها برای حفظ حداقل بقای خود ناچار به استفاده از VPNهای ناشناس و ابزارهای غیررسمی شدند که این امر امنیت دادههای ملی و شخصی را به شدت به خطر انداخت و هزینههای گزاف سبد معیشت خانوارها را افزایش داد.
و در نهایت، فرسودگی روانی و مهاجرت نخبگان است. وقتی یک برنامه نویس یا متخصص بلاکچین متوجه میشود که ابزار کارش هر لحظه ممکن است قطع شود، اولین گزینهای که به ذهنش میرسد، خروج از کشور یا خروج از اقتصاد رسمی است. این یعنی از دست رفتن ارزشمندترین دارایی کشور که همان سرمایه انسانی متخصص است.
پافشاری دولت بر اتصال مجدد اینترنت شجاعانه و واقع بینانه بود
ایرنا: با توجه به موانع و مقاومتهای شدیدی که در مسیر بازگشایی اینترنت وجود داشت، پافشاری و ایستادگی دولت و شخص رئیسجمهور برای حل این بحران و بازگرداندن اینترنت به شرایط قبل را چگونه ارزیابی میکنید؟
شریفزاد: پافشاری دولت در این زمینه بسیار شجاعانه، واقعبینانه و قابل تقدیر بود. این پافشاری نشان داد که دولت صدای بخش واقعی اقتصاد و گلایههای معیشتی مردم را شنیده است. رئیسجمهور و بخش اقتصادی دولت به خوبی متوجه شدند که تداوم این وضعیت نه تنها امنیت اقتصادی را تأمین نمیکند، بلکه با نابود کردن مشاغل خرد، نارضایتیهای اجتماعی و اقتصادی را عمیقتر میسازد.
با این حال، ما معتقدیم این پافشاری نباید در حد یک «مسکن مقطعی» باقی بماند. پافشاری واقعی دولت باید خودش را در ایجاد ساختارهای قانونی نشان دهد که از این پس هیچ نهادی نتواند بدون پاسخگویی و برآورد هزینههای اقتصادی، اقدام به قطع یا محدودسازی پهنای باند کشور کند. پافشاری دولت باید به یک «تضمین حقوقی پایدار» برای بخش خصوصی تبدیل شود.
پروتکل ویژه بحران تدوین شود
ایرنا: به عنوان سؤال پایانی؛ بسیاری معتقدند که حتی در شرایط خاص و بحرانهای امنیتی نیز نباید سادهترین راه یعنی قطع کامل شبکه انتخاب شود. آیا زمان آن نرسیده که پروتکلهای مشخص و هوشمندی تدوین شود تا در شرایط خاص، زیرساخت ارتباطی و کسبوکاری کشور قربانی نشود؟
شریفزاد: دقیقاً همینطور است. قطع کامل اینترنت در زمان بحران، مانند این است که برای خاموش کردن آتش یک اتاق در یک بیمارستان، کل برق و اکسیژن بیمارستان را قطع کنیم و همه بیماران را به خطر بیندازیم! این شیوه مدیریت بحران، منسوخ، بسیار پرهزینه و ناکارآمد است.
ما در انجمن بلاکچین و سایر تشکلهای صنفی بارها تأکید کردهایم که کشور به «پروتکلهای پایداری اینترنت در شرایط بحرانی» نیاز دارد. در شرایط خاص امنیتی، میتوان دسترسیها را به صورت کاملاً تفکیکشده، هدفمند و موقت مدیریت کرد، نه اینکه کل شاهراههای ارتباطی کشور مسدود شود. برای مثال، دسترسی به سرویسهای ابری، خدمات پرداخت، پنلهای توسعهدهندگان، ابزارهای تبادل داده و پلتفرمهای کسبوکار باید در هر شرایطی دارای حاشیه امنیت و پایداری ۱۰۰ درصدی باشند.
تدوین این پروتکلها نیازمند همکاری نزدیک وزارت ارتباطات، وزارت اقتصاد، تشکلهای بخش خصوصی و نهادهای امنیتی و سایبری است تا فرمولی طراحی شود که در آن، حفظ امنیت ملی همراستا با حفظ معیشت مردم قرار گیرد، نه در تقابل با آن. امیدواریم ستاد ویژه ساماندهی فضای مجازی، پس از گام اول که اتصال مجدد بود، در گام دوم به سراغ تدوین این پروتکلهای حیاتی برود تا دیگر هیچگاه شاهد تکرار تجربه تلخ سه ماه گذشته نباشیم.
